SHAHRISABZ MAHALLIY ME’MORIY AN’ANALARI TARIXIY SHAHAR MUHITINI BARQAROR RIVOJLANTIRISH OMILI SIFATIDA
Keywords:
Shahrisabz, tarixiy shahar muhiti, mahalliy me’moriy maktab, mahalla, an’anaviy turar joy, autentiklik, barqaror shaharsozlik, restavratsiya.Abstract
Maqolada Shahrisabzning mahalliy me’moriy an’analari tarixiy shahar muhitini barqaror rivojlantirish omili sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqot muallifning “Shahrisabz me’moriy merosining mahalliy xususiyatlari va ta’mirlash muammolari (XIV-XX asrlar)” ga bag‘ishlangan dissertatsiya ishi, arxiv materiallari, dala kuzatuvlari hamda UNESCO va ICOMOS hujjatlariga asoslanadi. Shahrisabz turar joy me’morchiligining rejaviy, konstruktiv, iqlimiy va badiiy xususiyatlari aniqlangan: bir ustunli ayvon atrofida shakllangan kompozitsiya, dahliz va xonadan iborat blok-seksiya, xonaning uch devoriga joylashtirilgan tokchalar, lodjiya, ikki qatorli sinchli devorlar, mahalliy ganch va qir qorishmalari. 2014–2016-yillardagi rekonstruksiya natijasida tarixiy markazdagi an’anaviy fon qurilishining yo‘qolishi, yodgorliklarning shahar to‘qimasidan ajralib qolishi va nomuvofiq materiallarning qo‘llanishi tarixiy muhit barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgani asoslab berilgan. Mahalliy an’analarni morfologik, tipologik va material-texnologik darajalarda hisobga olishga asoslangan uch darajali baholash modeli taklif etilgan. Natijalar zamonaviy barqaror shaharsozlik tushunchalari bilan qiyoslanib, tarixiy markazni regeneratsiya qilish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
References
1. UNESCO World Heritage Centre. Historic Centre of Shakhrisyabz (Uzbekistan). World Heritage List, No. 885. Decision 24 COM X.C.1 (2000). – URL: https://whc.unesco.org/en/list/885
2. UNESCO World Heritage Centre. State of Conservation: Historic Centre of Shakhrisyabz (Uzbekistan), 2016. Decision 40 COM 7B.48. – URL: https://whc.unesco.org/en/soc/3423
3. UNESCO World Heritage Centre. State of Conservation: Historic Centre of Shakhrisyabz (Uzbekistan), 2018. – URL: https://whc.unesco.org/en/soc/3769
4. UNESCO. Recommendation on the Historic Urban Landscape. – Paris: UNESCO, 2011.
5. Раупова А.У. Локальные особенности и проблемы реставрации архитектурного наследия Шахрисабзского региона (XIV–XX вв.): дисс. … доктора философии (PhD) по архитектуре. – Ташкент: Институт искусствознания АН РУз, 2026. (На правах рукописи.)
6. Массон М.Е., Пугаченкова Г.А. Шахрисябз при Тимуре и Улугбеке // Труды САГУ. – Ташкент, 1953.
7. Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И. История искусств Узбекистана с древнейших времён до середины девятнадцатого века. – М.: Искусство, 1965.
8. Маньковская Л.Ю. Архитектурные памятники Кашкадарьи. – Ташкент, 1971.
9. Воронина В.Л. Народные традиции архитектуры Узбекистана. – М.: Государственное издательство архитектуры и градостроительства, 1951. – 168 с.
10. Воронина В.Л. Материалы по народной архитектуре Кашкадарьинской области УзССР // Среднеазиатский этнографический сборник. Вып. II. Труды Института этнографии АН СССР. Т. XLVII. – М.: АН СССР, 1959.
11. Юсупова М.А. Градостроительство и архитектура эпохи Амира Темура и Темуридов // История Узбекистана. Т. 3. – Ташкент: Фан, 2017. – С. 252–282.
12. Golombek L., Wilber D. The Timurid Architecture of Iran and Turan. – Princeton: Princeton University Press, 1988.
13. Раупова А.У. Сохранившиеся традиционные кварталы города Шахрисабза // Oriental Art and Culture. – 2023. – Vol. 4, Issue 1. – ISSN 2181-063X.
14. Раупова А.У. К изучению особенностей архитектуры торгового купола Чор-Су города Шахрисабза // Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси. – Хива, 2022. – № 8/2. – С. 136–139.
15. Раупова А.У., Юсупова М.А. К изучению особенностей архитектуры караван-сарая Коба города Шахрисабза // Central Asian Journal of Theoretical and Applied Science. – 2022. – Vol. 3 (7). – P. 178–185.
16. ICOMOS. International Charter for the Conservation and Restoration of Monuments and Sites (The Venice Charter). – Venice, 1964.
17. The Nara Document on Authenticity. – Nara, 1994.
18. ICOMOS. Charter for the Conservation of Historic Towns and Urban Areas (The Washington Charter). – Washington, 1987.
19. Paskaleva E. Ideology in brick and tile: Timurid architecture of the 21st century // Central Asian Survey. – 2015. – Vol. 34, No. 4. – P. 418–439.
20. Раупова А.У. Предложения по сохранению и популяризации архитектурного наследия Шахрисабза // Меъморчилик ва қурилиш муаммолари. – Самарқанд, 2023. – № 1. – С. 127–131.
21. UNESCO World Heritage Centre. Decision 47 COM 7A.20: Historic Centre of Shakhrisyabz (Uzbekistan), 2025. – URL: https://whc.unesco.org/en/decisions/8687